Sáttamiðlun í opinberum málum

Stöðuskýrsla eftirlitsnefndar með tilraunaverkefni í sáttamiðlun í sakamálum, desember 2007.

Tilraunaverkefni um sáttamiðlun í opinberum málum hófst 1. október 2006 og stendur yfir í tvö ár. Að þeim tíma liðnum verður árangur verkefnisins metinn og ákveðið hvort úrræðið skuli verða varanlegur hluti refsivörslukerfisins.

Hvað er sáttamiðlun?

Uppbyggileg réttvísi (restorative justice) er heiti á hugmyndafræði sem felur í sér að leitast er við að ná sáttum milli brotamanns og brotaþola í kjölfar afbrots. Sáttamiðlun (mediation, mægling) er sú aðferð sem oftast er beitt í því skyni. Í sáttamiðlun felst að brotamaður og brotaþoli eru leiddir saman til að koma hinum brotlega í skilning um þau rangindi sem hann hefur viðhaft og fá hann til að friðmælast við brotaþola með það fyrir augum að þeir komist að samkomulagi um málalok.

Að baki sáttamiðlun býr sú grundvallarhugmynd að fólk sé fært um að leysa sjálft úr ágreiningsmálum sínum. Hugmyndafræðin felur í sér að:

• Gerandi og brotaþoli geti sjálfir unnið að lausn ágreiningsmála, náð sáttum og bætt þann skaða sem brotið hefur valdið.
• Hagsmunir brotaþola eru í fyrirrúmi, en jafnframt hugað að hagsmunum geranda og samfélagsins í heild.
• Leitast er við að leiða gerendur á rétta braut og fyrirbyggja frekari afbrot.
• Auka öryggi borgaranna.
• Meðferð mála er skjótari og álagi létt af refsivörslukerfinu.

Með sáttamiðlun er leitað nýrra leiða til að takast á við afbrot og afleiðingar þeirra. Leitast er við að ljúka málum vegna minniháttar brota á einfaldan og fljótlegan hátt og þannig að sýnileg tengsl séu milli hins refsiverða verknaðar og málaloka. Með því er stuðlað að því að koma í veg fyrir frekari afbrot.

Hverjir eru helstu kostir sáttamiðlunar?

• Ávinningur fyrir samfélagið.

Úrlausn minni háttar mála er færð til einstaklinganna sjálfra, sem gefur möguleika á skjótvirkari meðferð mála. Á sama tíma er ákveðinn þungi tekinn af ákæruvaldinu. Sáttamiðlun mjög álitlegur kostur vegna brota ungra afbrotamanna. Með sáttamiðlun gefist aukið tækifæri á því að bregðast við brotum ungmenna á uppbyggilegan hátt þannig að þau standi frammi fyrir afleiðingum gerða sinna og axli ábyrgð á þeim. Þykir þetta vera til þess fallið að hafa aukin varnaðar- og uppeldisáhrif á viðkomandi ungmenni.

• Ávinningur fyrir brotaþola.

Réttarstaða brotaþola styrkt. Brotaþoli á beina aðild að ákvörðunartöku um hvernig málinu er lokið og fær veigameira hlutverk en verið hefur. Hafi brotaþoli orðið fyrir sálrænu áfalli við verknaðinn, getur það flýtt fyrir bata að hann fái að tjá sig við brotamanninn um það tilfinningalega ójafnvægi sem brotið hefur valdið. Brotaþoli kann að hafa gert sér ákveðnar hugmyndir bæði um persónu og útlit brotamanns, sem ekki á sér stoð í raunveruleikanum. Sáttaumleitun getur verið liður í því að aðstoða brotaþola að komast yfir ótta, hræðslu og hina tilfinningalegu röskun sem gjörðir brotamanns ollu. Aðilarnir taka sjálfir þátt í því að finna lausn ágreiningsins. Með virkri þátttöku fá þeir tilfinningu fyrir því að þeir hafi áhrif á gang málsins og málalok. Með því er betur gætt að hagsmunum brotaþola en almennt er við meðferð sakamála.

• Ávinningur fyrir brotamann.

Samleiðing brotamanns og brotaþola til að ljúka málum með þessum hætti er líklegri til að hafa sérstök varnaðaráhrif á brotamann en hinar hefðbundnu aðferðir. Með sáttaumleitun þarf brotamaður að sitja andspænis þeim einstaklingi sem hann braut gegn og útskýra gjörðir sínar og komast í framhaldinu að samkomulagi við brotaþola. Er það vel til þess fallið að hann skilji betur þær afleiðingar sem hann hefur haft á brotaþola. Brotaþola og brotamanni fullkomlega frjálst að ákveða hvernig þeir vilja ljúka málinu, svo framarlega sem samningurinn er sanngjarn fyrir báða aðila. Þá er það góður kostur fyrir brotamann að brotið leiði ekki til saksóknar og upplýsingar um lok málsins með sáttaumleitun verða ekki færðar á sakaskrá. Líkur standa til þess að gerandi efni samning sem hann hefur gert við brotaþola ef báðir telja samninginn fela í sér raunverulega lausn málsins.

Hver eru skilyrði þess að mál geti farið í sáttamiðlun?

Sáttamiðlun getur aðeins farið fram með samþykki brotaþola og geranda. Ef gerandi eða brotaþoli er yngri en 18 ára skal lögráðamaður samþykkja að málið hljóti þessa meðferð.

Gerandi verður að hafa játað brot sitt og má ekki áður hafa gerst sekur um alvarleg eða ítrekuð hegningarlagabrot.

Tiltekið aldurshámark geranda er ekki gert að skilyrði sáttamiðlunar, en áréttað að sáttamiðlun er sérstaklega æskilegur kostur í málum vegna brota ungmenna 15-21 árs.

Brot verður að vera smáfellt og/eða varða við eftirfarandi ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940:

• Þjófnaður (244. gr. alm. hgl.)
• Gripdeild (245. gr. alm. hgl.)
• Húsbrot (231. gr. alm. hgl.)
• Hótun (233. gr. alm. hgl.)
• Eignaspjöll (257. gr. alm. hgl.)
• Minniháttar líkamsárás (217. gr. alm. hgl.)
• Nytjastuldur (259. gr. alm. hgl.)
• Minnháttar brot gegn valdstjórninni (106. gr. alm. hgl.)

Hverjir eru sáttamenn

Lögreglumenn sem hafa hlotið sérstaka þjálfun annast sáttamiðlun. Þeir skulu gæta hlutleysis og eru bundnir trúnaði um það sem fram fer á sáttafundum. Verkefnisstjóri annast sáttamiðlun vegna brota á 106. gr. alm. hgl.

Hvar fer sáttamiðlun fram?

Sáttamiðlun fer fram á sáttafundi þar sem brotaþoli og gerandi hittast augliti til auglitis að viðstöddum sáttamanni. Sáttamaður ákveður fundarstað. Hann skal leitast við að fundarstaður sé í nærumhverfi brotaþola og geranda eða á stað sem hagkvæmt þykir. Sáttamiðlun skal að jafnaði fara fram á lögreglustöð en getur einnig farið fram á öðrum stað s.s. í félagsmiðstöð/skóla eða hjá félagsþjónustu

Nánar um framkvæmd sáttamiðlunar

Ákærandi, venjulega lögreglustjóri eða löglærður starfsmaður hans, kannar hvort öllum skilyrðum sé fullnægt til þess að vísa máli til sáttamiðlunar.

Ákvörðun um að vísa máli vegna brots á 106. gr. almennra hegningarlaga til sáttamiðlunar verður tekin á skrifstofu ríkissaksóknara.

Ákærandi metur hvort mál, sakarefni og málavextir, er til þess fallið að verða vísað til sáttamiðlunar. Við matið skiptir miklu að sérstök varnaðaráhrif mæli með slíkri meðferð og að almenn varnaðaráhrif mæli því ekki sérstaklega í mót.

Þegar máli hefur verið vísað til sáttamiðlunar úthlutar verkefnisstjóri því til sáttamanns. Sáttamaðu hefur samband við aðila málsins og kemur á sáttafundi.

Ákvörðun ákæranda um að vísa máli til sáttamiðlunar skal liggja fyrir ekki síðar en 10 dögum eftir að mál berst lögreglu.

Sáttamaður skal ljúka meðferð máls innan þriggja vikna frá þeim tíma.

Að fenginni tilkynningu sáttamanns um efndir samkomulags skal ákærandi ljúka máli tafarlaust og tilkynna um málalok samkvæmt 114. gr. laga um meðferð opinberra mála. 

Hafi tilkynning um lok sáttameðferðar ekki borist ákæranda innan fjöggurra vikna frá því máli var vísað til sáttameðferðar ber ákæranda að taka málið til viðeigandi afgreiðslu samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála og tilkynna það sáttamanni.

Lok sáttamiðlunar

Sáttamaður tilkynnir ákæranda um málalok.

Ef sættir takast skal gert um það skriflegt samkomulag.  Á grundvelli staðfestingar sáttamanns um efndir slíks samkomulags mun ákæranda að jafnaði vera rétt að falla frá saksókn á grundvelli f. liðar 2. mgr. 113. gr. laga um meðferð opinberra mála.

Takist sættir ekki ber sáttamanni að endursenda  ákæranda málið. Tekur ákærandi málið þá til viðeigandi meðferðar samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála.

Upplýsingabæklingur

Í október 2006 kom út upplýsingabæklingur um verkefnið. (pdf-skjal)

Nánar um tilraunaverkefnið

Tilraunaverkefni um sáttamiðlun í opinberum málum á sér nokkurn aðdraganda.

Í september 2003 skipaði Björn Bjarnason dómsmálaráðherra nefnd til að fara yfir og fylgjast með tilraunaverkefninu Hringnum, sem var samstarfsverkefni lögreglunnar í Reykjavík og Miðgarðs um nýjar leiðir vegna afbrota ósakhæfra ungmenna. Nefndin hafði jafnframt það hlutverk að leggja mat á reynsluna af verkefninu og meta hvort æskilegt væri að taka slíkt fyrirkomulag upp við meðferð ósakhæfra ungmenna. Þá var nefndinni einnig falið að leggja mat á hvort rétt væri að taka upp sambærileg úrræði fyrir sakhæf ungmenni.

Nefndin skilaði skýrslu til ráðherra í apríl 2004 og lagði til að sáttamiðlun yrði tekin upp sem tilraunaúrræði í 2 ár. Að þeim tíma liðnum yrði farið yfir framkvæmd og árangur verkefnisins og metið hvort ástæða væri til að halda því áfram og gera það að varanlegum hluta refsivörslukerfisins.

Í kjölfar skýrslunnar var ákveðið að hrinda af stað tilraunaverkefni til tveggja ára. Miðað var við að verkefnið næði til alls landsins en færi til að byrja með fram í Reykjavík. Ákveðið var að lögreglumenn önnuðust sáttamiðlunina á grundvelli sáttatækni að amerískri fyrirmynd sem kallast „Real Justice“. Gengur hún út á að lögreglumenn eru sáttamenn og fylgja fyrirfram ákveðnu handriti við sáttamiðlunina. Þá er ætlast til að þolendur og gerendur taki með sér þá aðila á sáttafund sem þeir telja heppilega til aðstoðar.

Ráðinn var sérstakur verkefnisstjóri, Hafsteinn Gunnar Hafsteinsson, til að annast innleiðingu úrræðisins. Var honum m.a. falið að skipuleggja innleiðingu úrræðisins, afla almennra upplýsinga og kynna verkefnið fyrir hagsmunaaðilum, vinna að gerð handbókar fyrir sáttamenn, undirbúa val á sáttamönnum og þjálfun þeirra og undirbúa kynningu gagnvart almenningi á sáttamiðlun sem úrræði í réttarkerfinu.

Þá skipaði dómsmálaráðherra í maí 2006 jafnframt nefnd til að annast eftirlit með verkefninu og gæta samræmingar milli þeirra aðila sem að því koma. Þá er nefndinni jafnframt ætlað að sjá um að verkefnið verði kynnt almenningi. Skal nefndin skila stöðuskýrslu til ráðuneytisins þegar verkefnið er hálfnað þar sem fram kemur hvernig til hefur tekist og hvað má betur fara. Þá skal nefndin jafnframt gera ítarlega úttekt á verkefninu við lok þess og meta hvort ástæða sé til að gera úrræðið að varanlegum hluta refsivörslukerfisins.

Í nefndinni sitja:

• Dís Sigurgeirsdóttir, lögfræðingur í dómsmálaráðuneytinu, formaður.
• Hólmsteinn Gauti Sigurðsson, lögfræðingur hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu,
• Hafsteinn Gunnar Hafsteinsson, verkefnisstjóri tilraunaverkefnisins, og
• Ragna Bjarnadóttir, löglærður fulltrúi hjá ríkissaksóknara.