Barnaréttur - umgengni

11.12.2003

aftur á yfirlitssíðu barnaréttar

Hvað felst í umgengni?

Umgengnisréttur barnalaga felur fyrst og fremst í sér rétt barns til reglubundinna samvista við foreldri sem það býr ekki hjá. Þetta á við hvort sem forsjá barns er sameiginleg eða í höndum annars foreldris.

Foreldri á einnig rétt á umgengni við barni sitt og því ber jafnframt skylda til að sinna umgengni við það.

Umgengnisréttur foreldris og barns nýtur sérstakrar verndar í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og mannréttindasáttmála Evrópu.
í efnisyfirlit ^

Hver getur óskað eftir umgengni?

Það eru fyrst og fremst foreldrar barns sem geta óskað eftir að umgengni verði ákveðin. Ef foreldri barns er látið eða það getur ekki sinnt umgengnisskyldum sínum, t.d. vegna langvarandi dvalar erlendis, geta nánir vandamenn barns krafist úrskurðar sýslumanns um umgengni þeirra við barnið. Með nánum vandamönnum er fyrst og fremst átt við afa og ömmu.
í efnisyfirlit ^

Samningar um umgengni

Foreldrar geta að sjálfsögðu gert með sér samning um umgengni og umgengnissamningar geta bæði verið munnlegir og skriflegir. Foreldrar geta óskað eftir því að sýslumaður staðfesti samning þeirra um umgengni en þá verður samningurinn að vera skriflegur og nákvæmur. Staðfesting sýslumanns á samningi hefur þá þýðingu að fari foreldri sem barn býr hjá ekki eftir samningnum getur foreldrið sem á umgengnisréttinn óskað eftir því að þvingunarúrræðum verði beitt. Gerð er grein fyrir þessum úrræðum, dagsektum og aðför, í sérstökum lið.

Sýslumaður getur neitað að staðfesta samning um umgengni ef hann telur að samningurinn þjóni ekki hagsmunum barns. Sýslumaður getur líka, ef hann er í vafa hvort samningurinn er í andstöðu við hagsmuni barnsins, óskað eftir umsögn barnaverndarnefndar um málið.
í efnisyfirlit ^

Úrskurðir um umgengni

Ef foreldrum tekst ekki að koma sér saman um umgengni ákveður sýslumaður hvernig umgengni á að vera. Ákvörðunina á hann að byggja á því sem barninu er fyrir bestu. Úrskurði sýslumanna um umgengni má kæra til dómsmálaráðuneytisins og er kærufresturinn tveir mánuðir frá dagsetningu úrskurðar.

Við mat á því hvað barni er fyrir bestu og hve mikil umgengni á að vera koma ýmis atriði til skoðunar. Hér eru talin upp nokkur þeirra:

Tengsl barns við umgengnisforeldri. Ef tengsl milli foreldris og barns eru sterk mælir það oftast með mikilli umgengni. Þetta á t.d. yfirleitt við þegar umgengni er ákveðin í framhaldi af skilnaði eða sambúðarslitum foreldra.

Aldur og vilji barns. Aldur barns skiptir verulegu máli þegar umgengni er ákveðin. Ef um mjög ung börn er að ræða má t.d. almennt ætla að umgengni vari skemur en þegar um stálpuð börn er að ræða og stundum er ákveðið að mjög ung börn gisti ekki hjá umgengnisforeldri. Ef um stálpuð börn er að ræða skiptir vilji þeirra miklu máli og almennt yrði ekki úrskurðað um umgengni gegn eindregnum vilja ungmennis.

Áður en sýslumaður ákveður umgengni á hann að veita barni sem hefur náð nægilegum þroska færi á að tjá sig um málið nema það geti haft skaðleg áhrif á barnið eða það teljist þýðingarlaust. Annað hvort ræðir sýslumaður sjálfur við barn eða felur öðrum að gera það.

Búseta foreldra. Ef foreldrar búa hvor í sínum landshluta gilda oft aðrar umgengnisreglur en þegar foreldrar búa í sama sveitarfélagi. Ef um langan veg er að fara kemur umgengni aðra hverja helgi tæpast til greina en aldur barnsins skiptir þó máli hér.

Hvernig umgengni var hagað áður. Hafi ákveðið fyrirkomulag verið á umgengni er tekið mið af því en þó verður að skoða vel hvers vegna krafist er breytinga á því umgengnisfyrirkomulagi sem hefur verið ríkjandi.

Gagnkvæm umgengni. Ef systkini búa hvort hjá sínu foreldrinu verður að gera þeim mögulegt að umgangast hvort annað.
í efnisyfirlit ^

Hvað á umgengnin að vera mikil?

Engar reglur eru í barnalögum um hve mikil umgengni á að vera. Ef foreldrar koma sér ekki saman um það ákveður sýslumaður hve mikil hún skuli vera. Það gerir hann eftir að hafa kynnt sér málið vel, m.a. öll þau atriði sem að framan eru rakin. Sýslumaður styðst enn fremur við þær verklagsreglur sem hafa myndast í framkvæmd en samkvæmt þeim telst það almennt vera lágmarksumgengni að barn dvelji aðra hverja helgi hjá því foreldri sínu sem það býr ekki hjá (þ.e.a.s. ef búseta aðila leyfir) nokkra daga um jól, áramót og páska og í sumarleyfi.

Það er gert ráð fyrir að barn fái tækifæri til þess að njóta samvista við báða foreldra sína við ýmiss konar tækifæri, bæði með reglubundnum hætti og um hátíðir og í leyfum.
í efnisyfirlit ^

Sérfræðiráðgjöf

Áður en sýslumaður úrskurðar um umgengni ber honum að bjóða foreldrum sérfræðiráðgjöf. Hann má þó í undantekningartilvikum láta hjá líða að bjóða slíka ráðgjöf þ.e. ef hann telur hana ónauðsynlega eða tilgangslausa. Tilgangur ráðgjafarinnar er að aðstoða foreldrana við að finna lausn á deilum sínum með tilliti til þess sem er barninu fyrir bestu. Það eru sérfræðingar í fjölskylduráðgjöf sem annast ráðgjöfina á embættum sýslumanna. Sérfræðingarnir ákveða hvort foreldrarnir mæta saman í viðtal eða hvort þeir mæta hvor í sínu lagi en almennt verður talið að ráðgjöfin þjóni best tilgangi sínum ef foreldrar mæta saman í viðtal. Þó getur í einstökum málum verið heppilegra að þeir mæti hvor í sínu lagi. Gert er ráð fyrir að viðtöl foreldranna og sérfræðingsins séu almennt ekki fleiri en þrjú. Þótt sýslumanni sé almennt skylt að bjóða foreldrum ráðgjöf er þeim ekki skylt að þiggja hana og því fer hún ekki fram gegn vilja foreldra. Ef forsjárforeldri barns samþykkir getur sá sem veitir ráðgjöf einnig rætt við barn.
í efnisyfirlit ^

Umgengni undir eftirliti

Sýslumaður getur í úrskurði ákveðið að umgengni skuli fara fram undir eftirliti eða með tilsjón viðkomandi barnaverndarnefndar. Þetta á helst við í tilvikum þar sem ekki er öruggt að fari nógu vel um barn hjá umgengnisforeldri eða þegar miklar deilur og jafnvel átök eru milli foreldra þegar barn er sótt eða því skilað. Þegar talað er um umgengni undir eftirliti er oftast átt við að starfsmaður barnaverndarnefndar sé viðstaddur þegar umgengni fer fram en þegar talað er um tilsjón með umgengni er venjulega átt við að starfsmaður barnaverndarnefndar (eða einhver annar) hafi milligöngu þegar umgengni fer fram, sjái t.d. um að sækja barn og skila við upphaf og lok umgengni.
í efnisyfirlit ^

Bréfa- og símasamband

Ef foreldri getur af einhverjum ástæðum ekki sinnt umgengni við barn með því að barnið dvelji hjá því, getur sýslumaður úrskurðað um að foreldrið fái að hafa bréfa- og símasamband við barnið. Þá getur sýslumaður einnig ákveðið að foreldri fái að hafa samband við barn með tölvupósti.
í efnisyfirlit ^

Þvingunarúrræði

Dagsektir. Ef foreldri sem barn býr hjá kemur í veg fyrir umgengni foreldris og barns sem hefur verið ákveðin með úrskurði eða staðfestum samningi foreldra getur sýslumaður lagt dagsektir á foreldrið sem hindrar umgengni. Dagsektir verða því aðeins lagðar á að þess sé krafist af því foreldri sem ekki fær notið umgengni. Ef dagsektir eru ákveðnar á foreldri að greiða tiltekna fjárhæð fyrir hvern dag sem líður frá því að sýslumaður úrskurðar þær og þar til hætt er að hindra umgengni.

Dagsektir eru ekki refsing heldur aðeins tæki til að þvinga fram umgengni. Þess vegna falla þær niður ef umgengni fer fram því þá hafa þær náð tilgangi sínum.

Aðför. Ef foreldri sem barn býr hjá heldur áfram að hindra umgengni þrátt fyrir dagsektir getur dómari ákveðið að umgengni verði komið á með þeim hætti að barn sé tekið úr umsjá foreldrisins sem það býr hjá og fært umgengnisforeldrinu. Ef til þessa kemur skal barnaverndarnefnd vera viðstödd og aðstoða barn. Ef þörf er lögregluaðstoðar skulu lögreglumenn vera óeinkennisklæddir.
í efnisyfirlit ^

Upplýsingar um barn

Forsjárlaust foreldri á rétt á að fá upplýsingar um barn frá forsjárforeldri, t.d. um heilsufar, dvöl á leikskóla, skólagöngu o.s.frv. Þá á forsjárlaust foreldri einnig rétt á að fá upplýsingar um barn hjá leikskólum, skólum, sjúkrahúsum, heilsugæslustöðvum, barnaverndarnefndum og lögreglu. Þessi réttur til upplýsinga frá stjórnvöldum og stofnunum felur hins vegar ekki í sér rétt forsjárlausa foreldrisins til að fá upplýsingar um hagi forsjárforeldris.

Stofnanir og stjórnvöld geta neitað að gefa upplýsingar, ef t.d. upplýsingagjöf er skaðleg fyrir barn. Hægt er að bera neitun um upplýsingar undir sýslumann og úrskurðar hann í málinu. Það er ekki hægt að kæra slíkan úrskurð til dómsmálaráðuneytisins.
í efnisyfirlit ^

Flutningur barns úr landi

Forsjárforeldri má ekki flytjast úr landi með barn nema það hafi tilkynnt umgengnisforeldri um flutninginn með minnst 30 daga fyrirvara. Ef foreldrar eru ekki sammála um hvernig umgengni skuli vera eftir flutning barnsins getur sýslumaður úrskurðað um umgengnina.
í efnisyfirlit ^

Eyðublöð og nánari upplýsingar

Hér er að finna eyðublöð vegna umgengnismála. Þau má prenta út og fylla út og senda sýslumanni en gæta verður að því að láta allar nauðsynlegar upplýsingar og gögn fylgja með.
Samningur um umgengni
Beiðni um ákvörðun um umgengni
í efnisyfirlit ^


Um umgengnisrétt er fjallað í VIII. kafla barnalaga.
Barnalögin í heild sinni er að finna hér: http://www.althingi.is/lagas/129/2003076.html
Greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögunum er að finna hér:
http://www.althingi.is/altext/128/s/0181.html
Í greinargerðinni er að finna skýringar við alla kafla laganna og sérstakar skýringar við einstakar greinar þeirra.